DE WEG KWIJT

‘De zorgelijke staat van de euthanasiewet’

Zo luidt de ondertitel van de publicatie De weg kwijt van Boudewijn Chabot, uitgegeven bij Nijgh & Van Ditmar. Naast introducerende bijdragen van hoogleraar Langdurige Zorg en Dementie, Anne Mei-The, en hoogleraar Psychiatrische Epidemiologie en Publieke ggz, Jim van Os, over de huidige maatschappelijke omgang met dementerenden en psychiatrisch patiënten, staan er drie artikelen van Chabot in die hij eerder publiceerde (de Volkskrant, Trouw en NRC) én drie nieuwe stukken van diens hand.
​
Chabot plaatst kritische kanttekeningen bij de wijze waarop in de huidige Nederlandse situatie euthanasie verleend wordt bij ernstig dementerenden en patiënten met een ernstig psychiatrische aandoening: “Voor hen is zelf beschikken erg lastig. Als zij hun doodswens op papier zetten, kleven aan de uitvoering morele en praktische problemen.” (p. 8)
Zijn kritiek richt zich i.h.b. op de toetsingscommissie euthanasie omdat die akkoord gaf (‘als zorgvuldig bestempeld’) aan levensbeëindiging van demente mensen die volstrekt weerloos waren: mensen die niet meer kunnen beseffen dat zij een dodelijke injectie krijgen. (p. 26) Hoewel het vooralsnog gaat om slechts weinigen, is de zorg van Chabot dat deze praktijk steeds gewoner wordt. Juist de toetsingscommissie als toezichthouder op de wet “teert in op haar geloofwaardigheid” (p. 9) indien zij niet meer terughoudend en meer begrenzend reageert op levensbeëindigingen die eigenlijk alleen in zeer uitzonderlijke situaties toegepast zouden moeten, nee: zouden mogen, worden.

De drie belangrijkste zorgvuldigheidseisen van de WTL/euthanasiewet (en hun samenhang) staan volgens Chabot onder druk (‘erosie’): er dient sprake te zijn van 1 een vrijwillig en weloverwogen verzoek, 2 ondraaglijk en uitzichtloos lijden en er is 3 geen andere redelijke oplossing dan euthanasie. “Nu mag een redelijk alternatief voor de dood worden geweigerd en krijgt de euthanasie van de commissie toch het stempel zorgvuldig” (p. 39) en wordt zelfbeschikking meer en meer het enige wat ertoe lijkt te doen: “Zelfbeschikking heeft het pleit gewonnen.” (p. 76) En zo wordt “geruisloos de fundering van de wet uitgehold.” (p. 40) 
Als het gaat om de bescherming van uiterst kwetsbare personen heeft het Openbaar Ministerie de taak de toch als goed bevonden praktijken aan de rechter voor te leggen. (p. 44, p. 62 e.v.) Maar ook politici hebben verantwoordelijkheid omdat zij volgens Chabot nalaten “op de omvang van dit probleem te wijzen dat onze samenleving kan corrumperen als we op ruime schaal euthanasie gaan verlenen.” (p. 52) En ook artsenfederatie KNMG krijgt vanwege makkelijk meebuigen met de huidige praktijk een vingerwijzing want zij “vraagt zich blijkbaar niet af of de terughoudendheid van artsen misschien hun verzet uitdrukt tegen de in de spreekkamer toegenomen vraag om euthanasie.” (p. 60).

In De weg kwijt staat Chabot –verder– stil bij de betekenis van de Levenseindekliniek, bij de goedpraterij van Jacob Kohnstamm (voorzitter Regionale Toetsingscommissie Euthanasie), bij zorgalternatieven, de (maatschappelijke) waardering en omgang met mensen met dementie en psychiatrische problematiek, bij het belang van de behandelrelatie. En het is niet verwonderlijk dat Chabot wijst op het zelf verantwoordelijkheid nemen op die momenten dat iemand dat zelf nog kan (bijvoorbeeld bij beginnende dementie). Chabot heeft in het levenseindedebat inmiddels flink naam gemaakt met zijn actieve inzet zelfeuthanasie bekendheid te geven. Denk aan zijn dissertatie Auto-euthanasie in eigen hand (2007) maar vooral aan de publicatie Uitweg die sinds 2010 informeert over ‘een waardig levenseinde in eigen hand’. “Een arts die geen euthanasie wil verlenen maar ook zijn patiënt niet in de steek wil laten, mag hem (én de familie) wijzen op de autonome route. Dat heeft de KNMG in 2011 bevestigd.” De euthanasiewet behoeft niet veranderd te worden, wel is een aanpassing gewenst “van de opiumwet die de invoer van een barbituraat strafbaar stelt.” (p. 35)
​
Ondanks al zijn kritische bewoordingen spreekt Boudewijn Chabot niet van euthanasie-op-een-hellend-vlak. Hij noemt dat een ‘misleidende metafoor’ omdat we in onze omgang met de eindigheid juist omhoog zouden kunnen klimmen. Dat verbaast mij enigszins, d.w.z. dat klinkt mij paradoxaal in de oren omdat hij het boekje enkele regels later afsluit met de opmerking ‘misschien is het daarvoor al te laat’, wijzend op de bestaande praktijk van euthanasie “als laagdrempelige optie voor psychiatrische en demente patiënten.” (p. 76)